 |
| Sân lễ của đồng bào Pa Cô trong ngày Arieu Kahr. |
Hội ngộ sau nhiều mùa rẫy
Tháng 8 lịch Pa Cô, khi lúa rẫy vừa trổ bông, tiếng tù và vang vọng giữa núi rừng. Làng Ân Triêng, xã A Lưới 1, thành phố Huế, rộn ràng bước vào ngày hội lớn. Sau nhiều năm mong đợi, lễ Arieu Kahr lại được làng tổ chức với đầy đủ những nghi thức truyền thống của đồng bào Pa Cô. Lễ hội gắn với tục cải táng, tưởng nhớ tổ tiên (Arieu Piing), nhưng có quy mô lớn hơn nhiều so với lễ Arieu Piing thông thường. Không chỉ có người trong làng, Arieu Kahr còn quy tụ các dòng họ, làng bản gần xa có quan hệ gắn bó với làng Ân Triêng.
Ngày trước, vốn có tập quán du canh, du cư, người Pa Cô thường thay đổi nơi ở, nơi sản xuất sau nhiều mùa rẫy. Arieu Kahr cũng gắn với những chu kỳ ấy. Người làng Ân Triêng đã chuẩn bị từ một năm trước. Hội đồng già làng và các dòng họ cùng bàn bạc, phân chia công việc. Người góp tiền, người góp gạo nếp, người lo dựng rạp, chuẩn bị lễ vật. Già làng Pê Ke Tuấn cho biết: “Việc tổ chức lại Arieu Kahr không chỉ là mong muốn của những người cao tuổi mà còn là trách nhiệm gìn giữ di sản cha ông. Làng làm thì mời làng khác tham dự để cùng nhau gắn bó hơn”.
Nhà mồ được sửa sang hoặc dựng lại. Những người thợ khéo tay được mời đến để chạm khắc, trang trí các hoa văn đặc trưng của người Pa Cô. Ở sân lễ, những cây cột lễ gọi là xơ-nu được dựng lên. Cột lễ chính của làng cao nhất, lớn nhất, trang trí nhiều màu sắc. Trên đó có chiếc giỏ tre cách điệu, nơi đặt lễ vật thiêng với ước nguyện những điều tốt lành đến với cộng đồng. Mỗi dòng họ có một khu vực riêng để dựng cột lễ, nhà rạp.
Nhiều làng về chung một ngày hội
Sau những ngày tất bật chuẩn bị, làng Ân Triêng bước vào phần hội được mong đợi nhất là đón khách từ các làng thân thuộc gần xa. Những người khách đó được gọi là ra-zooc. Có những đoàn được mời từ trước, cũng có người biết tin tìm đến.
Các đoàn khách tập trung tại những ngôi nhà trong làng, khi nghe tiếng tù và báo hiệu họ mới tiến về sân lễ. Người làng Ân Triêng ra đón từ xa với tiếng nhạc cụ rộn ràng, những điệu múa truyền thống cứ nối nhau. Các già làng dùng lời hát, điệu múa, những câu ví von giàu hình tượng để trao đổi và thống nhất nghi thức.
Khi khách và chủ nhà đã thuận lòng, đoàn người cùng tiến vào sân lễ. Họ vừa múa hát, vừa đi ngược chiều kim đồng hồ quanh những cây cột lễ. Theo quan niệm, đây là nghi thức trình báo với các thần linh về sự hiện diện của những người khách đến chung vui với làng. Anh Lê Văn Chang, đến từ làng A Đêng, xã A Lưới 1, cho biết, bà con vui vẻ đến dự lễ theo lời mời của làng Ân Triêng là một vinh dự, một tinh thần đoàn kết keo sơn.
Sau đó, khách được mời về nhà Moong để tiếp tục cuộc gặp gỡ. Ở đó, những lời hát đối đáp, những câu chuyện cũ được nhắc lại. Cuộc lễ này còn là dịp để các làng giải quyết những bất hòa từng nảy sinh trong quá trình canh tác, sinh sống. Qua lời ca, chén rượu, những điều chưa thuận lòng được giãi bày để các bên tìm lại sự hòa thuận.
Khi phần đón khách kết thúc, mọi người trở lại sân lễ để thực hiện các điệu múa và các nghi thức truyền thống. Và sau đó là đêm Arieu Kahr mà mọi người gần như không ngủ. Khách từ nhà này sang nhà khác, cùng người làng dự tiệc, chuyện trò. Những cuộc gặp gỡ nối dài đến sáng hôm sau. Khi phần hội khép lại, người làng tiến hành các nghi thức nhà mồ, còn khách trở về làng của họ.
Chứng kiến lễ hội, Nghệ nhân Ưu tú, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Ta Dưl Tư đánh giá: “Người làng Ân Triêng thực hiện các nghi thức theo trình tự truyền thống. Đó là điều có ý nghĩa trong bối cảnh nhiều tập tục lâu đời đang đứng trước nguy cơ mai một”. Với trưởng làng T’ra Nau Hạnh, điều đáng quý sau lễ hội là việc lớp trẻ được tận mắt chứng kiến văn hóa tốt đẹp của cha ông. Qua đó, họ hiểu hơn về nguồn cội, về trách nhiệm của mỗi dòng họ đối với cộng đồng.
Sau Arieu Kahr, nhịp sống nơi núi rừng Trường Sơn lại tiếp diễn. Tình nghĩa giữa các dòng họ, làng bản thêm bền chặt. Và giữa núi rừng ấy, người Pa Cô vẫn giữ cho mình một lời hẹn, rằng sau những mùa rẫy, khi tiếng tù và vang lên, họ sẽ tìm về bên nhau, cùng nối tiếp mạch nguồn văn hóa của tổ tiên.