Đề nghị hoàn thiện tiêu chí xác định sản phẩm công nghiệp văn hóa

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh điều hành phiên thảo luận. Ảnh: Đoàn ĐBQH thành phố cung cấp

Đánh giá đúng giá trị văn hóa 

Góp ý dự thảo luật, đại biểu Nguyễn Thị Sửu, Phó Trưởng đoàn ĐBQH chuyên trách thành phố Huế, đề nghị hoàn thiện tiêu chí xác định sản phẩm công nghiệp văn hóa có giá trị, bản sắc Việt Nam và sản phẩm trọng điểm. Theo đại biểu, việc đánh giá phải có căn cứ kiểm chứng, không đồng nhất giá trị văn hóa với doanh thu, đồng thời bảo đảm quyền lợi của nghệ nhân và cộng đồng nắm giữ di sản.

Góp ý Điều 22, đại biểu Nguyễn Thị Sửu cho rằng các tiêu chí cần làm rõ chỉ báo đánh giá, nguồn chứng cứ và mức độ đóng góp thực chất của từng chủ thể.

Đối với khả năng lan tỏa, quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam, không nên chỉ căn cứ số lượt xem, lượt thích, người tham dự hay doanh thu. Cần đánh giá chiều sâu nội dung văn hóa, nhóm công chúng tiếp cận và khả năng duy trì sức sống của sản phẩm. Nhã nhạc cung đình Việt Nam được UNESCO vinh danh năm 2003 và hoạt động quảng bá áo dài Huế ra nước ngoài cho thấy sức lan tỏa phải gắn với chất lượng, tính xác thực của giá trị văn hóa.

Đại biểu cũng đề nghị đánh giá thực chất vai trò của nghệ sĩ, nghệ nhân và nhân lực Việt Nam trong quá trình sáng tạo, sản xuất, khai thác sản phẩm; bảo đảm quyền tác giả, quyền liên quan và lợi ích từ hoạt động thương mại hóa.

Nghề dệt Dèng của đồng bào Tà Ôi ở A Lưới là ví dụ tiêu biểu. Giá trị sản phẩm được tạo nên từ tri thức, kỹ năng dệt, kỹ thuật chèn cườm và hệ hoa văn truyền thống. Nếu chỉ ghi nhận doanh nghiệp thiết kế, phân phối mà không đánh giá đúng vai trò của nghệ nhân và cộng đồng Tà Ôi thì chưa phản ánh đầy đủ chủ thể tạo ra giá trị.

Về mức độ tạo lập giá trị tại Việt Nam, cần phân biệt sản phẩm được sản xuất trong nước với giá trị thực sự được tạo ra trong nước. Các công đoạn nghiên cứu, sáng tác, thiết kế, chế tác, sản xuất và khai thác cần được xem xét cụ thể. Với gốm Phước Tích, giá trị không chỉ nằm ở sản phẩm mà còn ở kỹ thuật nghề, người thợ, không gian làng cổ và hoạt động trải nghiệm văn hóa gắn với du lịch cộng đồng.

Đối với việc khai thác di sản, đại biểu lưu ý không thể mặc nhiên đánh giá cao sản phẩm chỉ vì sử dụng hoa văn, trang phục, âm điệu hay hình ảnh truyền thống. Cần xem xét việc sử dụng có đúng nguồn gốc, ngữ cảnh, có sự tham gia của cộng đồng và góp phần bảo tồn, trao truyền di sản hay không.

Từ đó, đại biểu đề nghị cơ cấu lại Điều 22 thành năm nhóm tiêu chí, gồm: giá trị nội dung, chất lượng sáng tạo và bản sắc văn hóa; vai trò đóng góp của tác giả, nghệ sĩ, nghệ nhân và cộng đồng; mức độ tạo lập giá trị tại Việt Nam; việc bảo vệ, bảo tồn, phát huy di sản; khả năng lan tỏa và tác động kinh tế, xã hội. Trong đó, giá trị văn hóa phải là tiêu chí cốt lõi, không thể dùng doanh thu hay hiệu quả truyền thông để thay thế.

Đại biểu Nguyễn Thị Sửu tham gia thảo luận. Ảnh: Đoàn ĐBQH thành phố cung cấp

Phân nhóm sản phẩm trọng điểm, bảo vệ quyền lợi nghệ nhân

Về quy trình đánh giá tại Điều 22, đại biểu đề nghị giữ nguyên tắc tự nguyện, không biến việc đánh giá thành giấy phép con hoặc điều kiện kinh doanh mới. Tiêu chí, thang điểm và hồ sơ chứng minh phải được công khai; hội đồng đánh giá cần có chuyên gia độc lập và đại diện phù hợp của nghệ nhân, cộng đồng liên quan. Kết quả phải nêu rõ căn cứ, lý do và bảo đảm quyền giải trình, đề nghị đánh giá lại của chủ thể sản phẩm.

Đối với Điều 23, đại biểu cho rằng việc áp dụng chung điều kiện giá trị gia tăng cao cho tất cả sản phẩm trọng điểm có thể khiến những sản phẩm mang giá trị văn hóa, xã hội lớn nhưng doanh thu thấp khó được lựa chọn.

Đại biểu đề nghị phân thành hai nhóm: sản phẩm trọng điểm về kinh tế, công nghệ, thị trường và xuất khẩu; sản phẩm trọng điểm về văn hóa, xã hội và lợi ích công cộng. Nhóm thứ hai cần được đánh giá theo chất lượng văn hóa, hiệu quả bảo tồn, trao truyền, khả năng tiếp cận và phục vụ cộng đồng, không bắt buộc phải có giá trị gia tăng kinh tế cao.

Thực tế, sản phẩm du lịch cộng đồng làng cổ Phước Tích kết nối nghề gốm, tham quan nhà rường, lưu trú, ẩm thực và trải nghiệm văn hóa, qua đó tạo sinh kế cho người dân. Đây là những giá trị cần được xem xét khi lựa chọn sản phẩm công nghiệp văn hóa trọng điểm.

Đại biểu cũng đề nghị chính sách hỗ trợ tại Điều 21 bao quát các giai đoạn nghiên cứu, hình thành ý tưởng, thiết kế, thử nghiệm, hoàn thiện và phát triển thị trường, thay vì chỉ tập trung vào sản phẩm đã hoàn chỉnh. Cách tiếp cận này sẽ tạo điều kiện cho nghệ nhân, cộng đồng và doanh nghiệp nhỏ tiếp cận nguồn lực phát triển sản phẩm.

Đối với chính sách thương hiệu quốc gia và ưu đãi thuế, đại biểu đề nghị quy định chặt chẽ điều kiện sử dụng biểu trưng, bảo đảm sản phẩm có chất lượng ổn định, nguồn gốc hợp pháp. Phần thu nhập được hưởng ưu đãi thuế phải trực tiếp phát sinh từ hoạt động, sản phẩm đủ điều kiện; doanh nghiệp cần hạch toán riêng để tránh áp dụng chính sách cho những hoạt động không liên quan.

Đặc biệt, việc công nhận sản phẩm công nghiệp văn hóa không làm phát sinh quyền độc quyền đối với di sản, tri thức truyền thống hay biểu đạt văn hóa thuộc cộng đồng. Luật cần quy định trách nhiệm ghi nhận nguồn gốc, bảo đảm sự tham gia, thỏa thuận khai thác và chia sẻ lợi ích phù hợp với nghệ nhân, cộng đồng nắm giữ di sản.

Đại biểu Nguyễn Thị Sửu đề nghị dự thảo luật bảo đảm ba nguyên tắc: đánh giá giá trị văn hóa bằng nội dung, chất lượng và tính xác thực, không chỉ bằng doanh thu; phát triển cả sản phẩm tạo giá trị kinh tế lẫn sản phẩm mang lợi ích văn hóa, xã hội; bảo đảm đánh giá minh bạch, có thể kiểm chứng và bảo vệ quyền lợi của chủ thể sáng tạo, nghệ nhân, cộng đồng.

Cũng trong sáng 10/11, Quốc hội thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của các luật: Thể dục, thể thao; Du lịch; Thư viện; Điện ảnh; Di sản văn hóa; Quảng cáo và Báo chí.