Sông Ngự Hà - một phần của hệ thống thủy đạo Kinh thành Huế. Ảnh: Đức Quang

Bảo vệ hành lang thoát lũ tự nhiên

Biến đổi khí hậu khiến cho tình hình ngập lụt ở hạ lưu thành phố Huế đang ngày càng trở nên phức tạp trong những năm gần đây. Ghi nhận ở nhiều vùng cho thấy, mức ngập không chỉ sâu hơn mà khả năng tiêu thoát lũ cũng hạn chế hơn. Các hình thái gây lũ lụt cũng trở nên đa dạng hơn so với trước đây. Ngoài hậu quả của nước lũ dâng hai bên bờ sông, mưa lớn gây ngập tại chỗ cũng là nguyên nhân khiến nước lũ lên nhanh và khó tiêu thoát.

Không chỉ là ở những vùng có địa hình thấp trũng, các khu đô thị mới cũng lâm vào tình trạng ngập lụt kéo dài sau những trận mưa lớn. Điều này cho thấy ngoài yếu tố mưa cực đoan, vấn đề đô thị hóa và cách tổ chức không gian đô thị cũng cần phải được lưu tâm khi tính đến những giải pháp lâu dài cho vấn đề thoát lũ đô thị

Theo TS. Hồ Đắc Thái Hoàng, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học kỹ thuật TP. Huế, mưa lớn cực đoan như ngày 27/10/2025 là một phép thử cho sự chống chịu của đô thị. Với mức 1.739mm đo được trong 24h tại đỉnh Bạch Mã là lượng mưa kỉ lục lịch sử khí tượng Việt Nam. Vì vậy, cần phải xem mưa lớn không còn là điều bất thường nữa mà là số liệu cần thiết để tính toán các giải pháp cho vấn đề thoát lũ ở đô thị.

Ngoài biến đổi khí hậu, một thực trạng khác được các nhà quy hoạch đề cập là những bất cập trong tổ chức không gian và xây dựng hạ tầng đô thị. Kiến trúc sư (KTS) Phan Thế Đạt, Chủ tịch hội KTS TP. Huế cho rằng: Các tuyến đường vành đai với cốt nền cao để chống lũ là cần thiết, tuy nhiên hệ thống cống và các cầu cạn chưa có khẩu độ phù hợp để tiêu thoát nước khi gặp mưa lớn.

KTS Nguyễn Vũ Minh, Phó Trưởng khoa Kiến trúc, Đại học Khoa học, Đại học Huế chỉ ra nguyên nhân khiến nước lũ lên nhanh, xuống chậm là các kênh dẫn nước, các hành lang thoát lũ tự nhiên bị thu hẹp, tắc nghẽn trong quá trình đô thị hóa. Mặt khác, đô thị hóa cũng đã thay thế các vùng đất trũng, các mảng xanh bằng bê tông khiến khả năng thấm hút của đô thị bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

 Sông Hương - hành lang thoát lũ tự nhiên của Huế. Ảnh: Minh Anh

Từ những nguyên nhân này, nhiều ý kiến cho rằng, để giúp thoát lũ nhanh chóng cho vùng đô thị Huế, giải pháp cần làm ngay là bảo vệ các hành lang thoát lũ tự nhiên của thành phố. Đó là các con sông, kênh đào, mương, hói, đặc biệt là hệ thống sông hói có nhánh ra đầm phá. Qua thời gian, những hành lang thoát nước này hiện bị bồi lắng, lấn chiếm khiến khả năng thoát nước bị hạn chế.

Trong Công văn 11486 ngày 30/7/2026 do UVTV Thành ủy, Phó Chủ tịch Thường trực UBND thành phố Hoàng Hải Minh ký ban hành, thành phố đã yêu cầu rà soát các quy hoạch, dự án liên quan đến lòng sông, bãi sông và hành lang thoát lũ. Đối với tuyến này, việc ưu tiên nhường đường, mở lối thoát lũ có yếu tố quyết định đến mức độ và thời gian ngập lụt ở đô thị trung tâm.

Từ yêu cầu đó, cần xác định rõ những khoảng không gian phải giữ, đoạn sông cần bảo vệ, vùng trũng có thể trữ nước, vị trí dòng chảy đang bị thu hẹp. Khi được đưa vào bản đồ và quản lý cụ thể, chúng có thể tiếp tục làm nhiệm vụ điều tiết nước cho đô thị. Bảo vệ hành lang thoát lũ cũng chính là bảo vệ dòng chảy tự nhiên, làm tăng khả năng tiêu thoát lũ khi xảy ra những đợt mưa lớn kéo dài.

Mô hình đô thị “bọt biển”

KTS Nguyễn Vũ Minh cho rằng, ngoài hành lang thoát lũ, cần đảm bảo các không gian đô thị phải được quy hoạch với khả năng “thấm hút” cao theo mô hình đô thị “bọt biển”. Đây là triết lý quy hoạch xem toàn bộ thành phố như một “miếng bọt biển” khổng lồ có khả năng tự thấm hút, lưu giữ và điều tiết nước mưa thay vì đẩy nước đi thật nhanh bằng hệ thống cống bê tông. Muốn vậy, phải hạn chế “hạ tầng xám”, xây dựng hệ thống ngầm thông minh. Quan trọng nhất là để dành đất bố trí các không gian xanh với công viên, hồ điều hòa cùng các kênh rạch dẫn lưu thông thoáng.

Kinh thành Huế là một điển hình của đô thị “bọt biển”. Với sông Ngự Hà làm chủ đạo, cùng với hơn 40 hồ lớn nhỏ khác nhau phân bố đều khắp đã tạo nên một hệ thống thủy đạo liên hoàn giúp thấm hút và tiêu thoát nước một cách hiệu quả. Thực tế cho thấy với cùng một mức lũ, nhưng khu vực Kinh thành Huế nước luôn lên chậm hơn và cũng rút nhanh hơn. Đó là nhờ quá trình bảo tồn trùng tu đã giữ gìn khá tốt các hệ thống sông hồ này. Bên cạnh đó, việc bảo vệ các vùng quy hoạch cũng đã góp phần giữ gìn các hành lang thoát lũ vốn có, giúp tiêu thoát và thấm hút lũ tốt hơn so với các vùng đô thị mới.

 Đường Phạm Ngũ Lão - Võ Thị Sáu bị ngập lụt cuối tháng 10/2025. Ảnh minh họa: Quốc Vinh

TS. Hồ Đắc Thái Hoàng đề xuất bố trí các “vườn mưa” với mật độ cao ở các không gian đô thị mới. “Vườn mưa” (Rain garden) là một giải pháp cảnh quan bền vững, được thiết kế để thu gom và xử lý nước mưa chảy tràn từ mái nhà, vỉa hè hay bãi đỗ xe. Thay vì để nước chảy trực tiếp ra cống, gây ngập úng và mang theo nhiều chất ô nhiễm, vườn mưa giúp nước thấm dần qua đất, lọc sạch tự nhiên và bổ sung cho mạch nước ngầm.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và mưa lớn cực đoan ngày càng thường xuyên, vườn mưa là giải pháp mang lại lợi ích kép, vừa giảm thiểu ngập úng, hạn chế ô nhiễm nguồn nước, đồng thời mang lại không gian sống trong lành, gần gũi với thiên nhiên. Đây là một hướng đi thông minh cho đô thị hiện đại và rất phù hợp để phát triển ở Huế.

Với sự biến đổi khó lường của khí hậu, để tìm giải pháp thoát lũ bền vững cho thành phố Huế không chỉ là một vài giải pháp đơn lẻ. Đó phải là sự kết hợp đồng bộ giữa quy hoạch và giám sát quy hoạch; giữa các ban ngành liên quan và các địa phương trong vùng ảnh hưởng. Trong đó, giữ vững các hành lang thoát lũ là giải pháp ưu tiên, cùng với việc phát triển đô thị theo các tiêu chí xanh, sinh thái và thông minh. Đó là những điều kiện cần thiết để tăng khả năng thấm hút và tiêu thoát theo mô hình đô thị “bọt biển”.

Đoàn Gia Mẫn