 |
| Chiêm ngưỡng các hiện vật trong bộ sưu tập. |
Dấu ấn cung đình
Giữa gần 250 hiện vật quý kim được giới thiệu tại Bảo tàng Đồ sứ ký kiểu thời Nguyễn, nhiều vật phẩm gắn với nghi lễ cung đình gây ấn tượng bởi chất liệu quý, hoa văn tinh xảo và công năng đặc biệt. Nổi bật trong số đó là chiếc chậu bạc nặng hơn 3kg được chạm khắc tinh xảo.
Chậu được chạm nổi hình rồng uốn lượn giữa những đám mây, xung quanh lòng chậu chạm tứ linh. Phần vành chậu rộng được trang trí dày đặc hoa văn hình rồng đan xen với dây lá và hoa. Theo nhà sưu tập Lê Thiện Gia, đây là vật dụng phục vụ lễ quán tẩy (rửa tay), một nghi thức quan trọng khi nhà vua tiến hành tế lễ Nam Giao. Các chữ “Lễ” “phụng tạo” khắc trên chậu cho thấy, hiện vật được chế tác theo lệnh triều đình, do Bộ Lễ phụ trách.
Phần lớn hiện vật tại trưng bày được chế tác bằng bạc, vàng, đồng và bạc khảm pháp lam, có niên đại từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX. Nhiều món gắn với sinh hoạt hoàng cung, hoạt động ban thưởng của triều đình, trang sức của tầng lớp quyền quý và đời sống dân gian.
Những chiếc kim khánh, ngân khánh, kim bội bằng vàng, bạc mạ vàng cho thấy một khía cạnh khác của văn hóa cung đình. Tùy loại và mục đích sử dụng, các vật phẩm này mang ý nghĩa ban thưởng, ghi nhận công trạng, biểu thị danh phận, địa vị hoặc được dùng làm đồ trang sức. Chất liệu, kiểu dáng và chữ khắc trên từng hiện vật góp phần nhận diện ý nghĩa của chúng trong bối cảnh xã hội đương thời.
Mặt dây thắt lưng bằng bạc có niên đại cuối thế kỷ XIX cũng thu hút sự chú ý với hình rồng năm móng được chạm khắc tỉ mỉ. Trong mỹ thuật cung đình, số móng rồng có liên quan đến quy định về thân phận và phẩm trật.
Theo ông Lê Thiện Gia, nhiều vật dụng quý kim phục vụ hoàng cung được chế tác tại các quan xưởng, trong đó có những bộ phận chuyên về nghề kim hoàn như Kim tượng, Ngân tượng. Khu vực cửa Nhà Đồ trên đường Nguyễn Trãi ngày nay từng gắn với hoạt động chế tác đồ dùng phục vụ triều đình.
Tài hoa người thợ
Không gian trưng bày còn giới thiệu những món đồ gần gũi với sinh hoạt gia đình: trâm cài tóc, bông tai, gương soi cầm tay, hộp đựng trang sức, đồ dùng ẩm thực và văn phòng tứ bảo. Dù công năng khác nhau, tất cả đều được nghệ nhân thời ấy chăm chút tỉ mỉ từ chất liệu đến hoa văn trang trí.
Trong số đó, những món trang sức của các mệnh phụ phu nhân phần lớn có niên đại cuối thế kỷ XIX, gồm trâm, cài mũ, bông tai bằng vàng và bạc. Kích thước không lớn nhưng nhiều món được chạm khắc cầu kỳ. Một số hộp có nắp bạc dát vàng, trang trí hình rồng năm móng, cho thấy sự phân biệt về địa vị và thị hiếu trong cách sử dụng đồ quý.
Đặc biệt có những chiếc gậy chống bằng tre, gỗ trắc, gỗ mun với phần đầu bịt bạc được khắc hình rồng, hoa lá cùng các cảnh sinh hoạt như cưỡi trâu, gánh nước, câu cá, đốn củi, kéo xe. Thoạt nhìn, những đầu gậy có vẻ tương tự nhau, nhưng quan sát kỹ sẽ thấy mỗi chiếc có một cách thể hiện riêng.
Nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn cho biết, dưới thời Nguyễn (1802 - 1945), vàng, bạc và các kim loại quý hiện diện trong nhiều lĩnh vực, từ nghi lễ, ban thưởng của triều đình đến trang sức, đồ dùng của các tầng lớp xã hội. Sự khác biệt giữa đồ cung đình và đồ dân gian thể hiện qua kiểu dáng, hoa văn, họa tiết và quy định sử dụng. Chẳng hạn, hình tượng rồng năm móng thường gắn với hoàng gia, trong khi nhiều vật phẩm ngoài dân gian sử dụng hình rồng ba hay bốn móng.
“Các hiện vật giúp tìm hiểu rõ hơn về đời sống vật chất và trình độ chế tác quý kim dưới thời Nguyễn, phản ánh địa vị, điều kiện kinh tế và thị hiếu của từng tầng lớp trong xã hội”, ông Sơn nói.
Nhà sưu tập Lê Thiện Gia mang đến trưng bày hơn 30 huân, huy chương (mề đay) thời Nguyễn, mỗi loại có kiểu dáng, hoa văn và ý nghĩa riêng. Trong đó, huân chương công trạng triều Đồng Khánh bằng bạc mạ vàng (1885 - 1889) được ông Gia đánh giá là hiện vật hiếm gặp, được chế tác tại Paris (Pháp), gắn với khen thưởng người có hành động dũng cảm dưới thời Đồng Khánh. Trưng bày còn có huân chương Đại Nam Minh Nông và huân chương Chương Mỹ, liên quan đến việc ghi nhận đóng góp trong sản xuất, mỹ thuật và nghệ thuật…
Theo nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn, nghề kim hoàn Việt Nam đạt trình độ chế tác cao, đặc biệt vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX. Từ thời Đồng Khánh đến Bảo Đại, giao lưu với mỹ thuật phương Tây góp phần làm phong phú kiểu dáng, hoa văn và kỹ thuật. Dưới thời Khải Định, các hoạt động triển lãm, hội chợ đấu xảo tạo điều kiện để thợ thủ công tiếp xúc với những kỹ thuật và phong cách mới.
Với nhà sưu tập Lê Thiện Gia, sức hấp dẫn của những hiện vật quý kim không chỉ nằm ở chất liệu hay giá trị cổ vật, mà còn ở tài nghệ của người thợ xưa. Có những món đồ dù đã tìm hiểu từ trước, nhưng khi được sở hữu và quan sát từng chi tiết vẫn khiến ông bất ngờ. Thế nên, trưng bày là dịp để công chúng hiểu thêm về lịch sử, văn hóa và tài nghệ của người xưa qua từng hiện vật.