Từ Nghị quyết 38 đến một cơ chế đặc thù mới cho Huế

Huế cần một cơ chế riêng cho mô hình đô thị di sản và hệ thống cảnh quan đặc sắc. Ảnh: Lan Anh

Nhiều nguồn lực nhưng chưa đủ mạnh

Nghị quyết số 38/2021/QH15 của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển tỉnh Thừa Thiên Huế, nay là thành phố Huế, được ban hành trong một thời điểm đặc biệt. Dịch COVID-19 vẫn tác động nặng nề, kinh tế gặp nhiều khó khăn, trong khi Huế phải chuẩn bị các điều kiện để trở thành thành phố trực thuộc Trung ương. Vì vậy, Nghị quyết 38 không chỉ bổ sung một số cơ chế tài chính, ngân sách mà còn thể hiện sự quan tâm đặc biệt của Trung ương đối với một đô thị mang trọng trách gìn giữ và phát huy di sản văn hóa dân tộc.

Qua gần 5 năm triển khai, Nghị quyết đã phát huy tác dụng tích cực. Nguồn lực ngân sách được tăng cường, dư địa tài chính được mở rộng, nhiều dự án hạ tầng được triển khai; công tác bảo tồn di sản, giáo dục, y tế, giao thông, môi trường và an sinh xã hội có thêm điều kiện đầu tư. Những kết quả ấy đã góp phần quan trọng giúp Huế vượt qua giai đoạn chuyển tiếp và chính thức trở thành thành phố trực thuộc Trung ương.

Tuy nhiên, xét từ yêu cầu phát triển của một đô thị di sản cấp quốc gia, những kết quả đó vẫn chưa tạo nên bước chuyển đủ mạnh. Giá trị lớn nhất của Nghị quyết 38 không chỉ nằm ở phần ngân sách tăng thêm, mà ở việc từng bước khẳng định một nguyên tắc quan trọng: Huế cần được trao nhiều quyền chủ động hơn để phát huy những giá trị khác biệt của mình.

Cơ chế thu phí tham quan di tích là một minh chứng rõ nét. Nguồn thu từ di sản không còn chỉ là khoản thu ngân sách đơn thuần mà được quay trở lại phục vụ bảo tồn, tu bổ và phát huy giá trị di sản. Hàng chục công trình được trùng tu, nhiều di tích được cứu nguy, góp phần giữ gìn Quần thể di tích Cố đô Huế. Một vòng tuần hoàn tích cực đã hình thành: Di sản thu hút du khách, du lịch tạo nguồn thu và nguồn thu tiếp tục được đầu tư cho di sản. Đây là cách tiếp cận phù hợp với một đô thị có cấu trúc phát triển dựa trên văn hóa như Huế.

Việc tăng định mức chi thường xuyên cũng giúp thành phố có thêm nguồn lực chăm lo cho giáo dục, y tế, môi trường, giao thông và các lĩnh vực dân sinh. Nếu không có nguồn bổ sung này, Huế sẽ khó thực hiện đồng thời hai nhiệm vụ lớn: Bảo tồn một khối lượng di sản đồ sộ và phát triển một đô thị hiện đại.

Dẫu vậy, một số cơ chế chưa phát huy hiệu quả như kỳ vọng. Chính sách khai thác nguồn thu từ bán tài sản công hầu như chưa mang lại kết quả do địa phương thiếu quyền chủ động đối với tài sản thuộc các cơ quan Trung ương. Quỹ Bảo tồn di sản Huế đã được thành lập nhưng nguồn huy động còn khiêm tốn so với nhu cầu. Cơ chế nâng trần dư nợ vay mở rộng không gian tài chính, song khả năng hấp thụ vốn vẫn phụ thuộc vào chất lượng dự án, năng lực chuẩn bị đầu tư và khả năng cân đối ngân sách.

Cần cơ chế tạo sự bứt phá

Thực tế đó cho thấy, vấn đề của Huế hiện nay không chỉ là thiếu vốn. Điều thành phố cần hơn là những cơ chế đủ mạnh để biến nguồn lực thành động lực phát triển. Những điểm nghẽn lớn vẫn nằm ở thủ tục đầu tư, giải phóng mặt bằng, khai thác tài sản công, thu hút nhà đầu tư chiến lược, phát huy giá trị di sản và hình thành các cực tăng trưởng mới. Nếu các nút thắt này không được tháo gỡ, nguồn lực dù được bổ sung cũng khó tạo nên sự bứt phá.

Bởi vậy, các đề xuất xây dựng cơ chế đặc thù cho giai đoạn tiếp theo có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Điểm đáng chú ý là tư duy chính sách đã có sự thay đổi: Từ tập trung chủ yếu vào tài chính, ngân sách sang mở rộng các cơ chế về quy hoạch, đất đai, đầu tư, phát triển đô thị di sản, khai thác kinh tế di sản, hợp tác công tư trong lĩnh vực văn hóa và xây dựng khu thương mại tự do.

Trước hết, Huế cần một cơ chế riêng cho mô hình đô thị di sản. Không thể quản lý một thành phố sở hữu Quần thể di tích Cố đô, hệ thống cảnh quan đặc sắc, hàng trăm lễ hội, nhà vườn, phố cổ, làng cổ và làng nghề bằng những quy định giống như các đô thị thông thường.

Huế cũng cần chuyển mạnh từ tư duy “bảo tồn để gìn giữ” sang “bảo tồn để phát triển”. Di sản chỉ thực sự sống khi hiện diện trong đời sống cộng đồng, được sáng tạo và tạo ra những giá trị mới. Tuy nhiên, khai thác di sản không đồng nghĩa với thương mại hóa bằng mọi giá. Thành phố cần xây dựng các quy chuẩn rõ ràng để các hoạt động du lịch, dịch vụ và kinh doanh, vừa tạo nguồn thu, vừa làm giàu thêm giá trị văn hóa, không phá vỡ cảnh quan và không gian lịch sử.

Cùng với đó, hợp tác công tư trong lĩnh vực văn hóa phải được coi là một hướng đi chiến lược. Nguồn lực nhà nước luôn có giới hạn, trong khi nhu cầu bảo tồn và phát huy di sản ngày càng lớn. Việc thu hút doanh nghiệp và cộng đồng cùng đầu tư, quản lý, vận hành và sáng tạo có thể mở ra những không gian mới cho bảo tàng, nghệ thuật biểu diễn, lễ hội, thiết chế văn hóa, công nghiệp sáng tạo và các sản phẩm đặc trưng của Huế.

Đề xuất xây dựng khu thương mại tự do cũng có thể tạo thêm một cực tăng trưởng gắn với cảng Chân Mây, sân bay quốc tế Phú Bài và hệ thống logistics miền Trung. Tuy nhiên, Huế không nên chạy theo mô hình công nghiệp quy mô lớn hay cạnh tranh bằng ưu đãi đơn thuần. Lợi thế của Huế nằm ở sự kết hợp giữa kinh tế xanh, công nghệ số, logistics hiện đại, y tế chất lượng cao, giáo dục, công nghiệp văn hóa và du lịch di sản. Sự khác biệt ấy mới tạo nên sức hấp dẫn lâu dài đối với nhà đầu tư.

Có thể nói, Nghị quyết 38 đã hoàn thành vai trò tạo nền móng để Huế vượt qua giai đoạn chuyển tiếp và xác lập vị thế thành phố trực thuộc Trung ương. Nhưng chặng đường phía trước đòi hỏi một khuôn khổ chính sách dài hạn, mạnh mẽ và phù hợp hơn với đặc thù của Huế.

Đó không chỉ là câu chuyện xin thêm nguồn lực, mà quan trọng hơn là trao thêm quyền chủ động; không chỉ tăng chi ngân sách, mà phải tạo cơ chế huy động nguồn lực xã hội; không chỉ bảo tồn di sản, mà phải biến di sản thành động lực phát triển; không chỉ xây dựng một thành phố đẹp, mà phải xây dựng một thành phố có sức cạnh tranh bằng chính bản sắc văn hóa của mình.