 |
| Ông Lê Công Sơn, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế |
Thưa ông, ông có thể nhận xét thiên tai đang tác động ra sao đến hệ thống di tích của Huế?
Có thể nói, phòng, chống thiên tai luôn là nhiệm vụ trọng tâm của Trung tâm trước mỗi mùa mưa bão.
Quần thể di tích Cố đô Huế có tuổi đời hàng trăm năm, phần lớn là kiến trúc gỗ với hệ mái nặng, trong khi Huế lại thường xuyên chịu tác động của mưa lớn, bão và lũ. Mưa kéo dài gây thấm dột, làm suy giảm các cấu kiện gỗ; bão tạo áp lực lớn lên hệ mái, còn lũ có thể khiến công trình bị ngâm nước trong thời gian dài.
Đặc biệt, phần lớn các di tích nằm dọc sông Hương nên khi nước lũ dâng, tác động diễn ra rất nhanh. Điều này tạo áp lực rất lớn cho công tác bảo tồn, bởi nhiều công trình đã xuống cấp, trong khi nguồn lực và tiến độ tu bổ chưa thể đáp ứng đồng thời.
Vậy trong số các công trình hiện nay, đâu là những đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước mưa lũ, thưa ông?
Có thể khái quát thành ba nhóm chính.
Thứ nhất là các công trình kiến trúc gỗ lâu năm. Khi bị ngâm nước hoặc thấm dột kéo dài, các cấu kiện gỗ rất dễ hư hỏng, phát sinh mối mọt và giảm tuổi thọ.
Thứ hai là hệ thống tường thành, bờ kè và hồ nước - những khu vực chịu tác động trực tiếp của dòng chảy và nguy cơ sạt lở trong mùa mưa, lũ. Hiện nay, quần thể di tích vẫn còn nhiều hạng mục cần được xử lý. Ngoài vòng tường Hoàng thành đang được khảo sát để lập dự án tu bổ tổng thể, công trình Tuần Binh Vệ (Phủ Nội Vụ), di tích lăng Tự Đức, lăng Minh Mạng, Thanh Bình Từ đường... đều có những hạng mục xuống cấp. Riêng khu vực điện Hòn Chén có nguy cơ sạt lở nghiêm trọng phía sau Minh Kính điện cần sớm có giải pháp can thiệp.
Thứ ba là hệ thống cây xanh trong di tích. Hiện, Trung tâm quản lý hơn 80.000 cây xanh, trong đó gần 8.000 cây cổ thụ, với hơn 1.000 cây cần được theo dõi thường xuyên do đã già cỗi. Nếu cây ngã đổ không chỉ ảnh hưởng đến cảnh quan mà còn có thể gây hư hỏng công trình và đe dọa an toàn của lực lượng ứng trực.
Đây cũng là những nhóm đối tượng được Trung tâm ưu tiên trong kế hoạch phòng, chống thiên tai hằng năm.
 |
| Đoạn tường Hoàng thành bị sập do lũ lịch sử năm 2025. |
Sự cố sập đoạn tường Hoàng thành sau trận lũ năm 2025 khiến công tác bảo tồn phải nhìn nhận lại những vấn đề gì, thưa ông?
Với những công trình hàng trăm năm tuổi, hiện tượng xuống cấp hay sạt lở là điều khó tránh khỏi. Điều quan trọng nhất là phải chủ động nhận diện nguy cơ thay vì chỉ xử lý khi sự cố đã xảy ra.
Ngay sau sự cố sập đoạn tường Hoàng thành, Trung tâm đã khoanh vùng hiện trường, rào chắn để bảo đảm an toàn cho người dân và du khách, đồng thời khẩn trương khảo sát, đánh giá hiện trạng để xây dựng phương án khắc phục.
Qua thực tiễn đó, chúng tôi nhận thấy công tác kiểm tra, rà soát định kỳ phải được thực hiện thường xuyên hơn, nhằm phát hiện sớm các dấu hiệu xuống cấp để có giải pháp xử lý kịp thời, hạn chế thấp nhất những rủi ro có thể xảy ra.
Sau những kinh nghiệm từ thực tiễn, Trung tâm đã thay đổi cách tiếp cận và bổ sung những giải pháp gì trước mỗi mùa mưa bão?
Ngay từ đầu mùa hè, Trung tâm đã khảo sát toàn bộ các điểm di tích để đánh giá mức độ rủi ro của từng công trình và xây dựng kịch bản ứng phó cụ thể.
Đối với các công trình có nguy cơ cao, chúng tôi duy trì hệ thống giằng néo bằng cáp với các điểm đấu nối được chuẩn bị sẵn. Khi có bão, lực lượng tại chỗ chỉ cần kích hoạt để gia cố công trình; sau thiên tai sẽ tháo dỡ nhằm bảo đảm mỹ quan.
Năm nay, các đơn vị được trang bị thiết bị chuyên dụng để kê, nâng hiện vật theo từng cấp độ ngập. Mỗi điểm di tích đều xây dựng kịch bản riêng, xác định rõ số lượng hiện vật và phương án bảo vệ phù hợp với từng mực nước.
Đối với các cấu kiện không thể di chuyển như cột, cửa gỗ, lực lượng tại chỗ sẽ triển khai vệ sinh, làm khô và xử lý mối mọt ngay sau khi nước rút nhằm hạn chế hư hại.
Trung tâm sẽ tiếp tục gia cố các bờ kè, cắt tỉa cây xanh, kiểm tra hệ thống điện, chuẩn bị máy phát điện, phương tiện liên lạc, thuyền, thiết bị bảo hộ và nhu yếu phẩm theo phương châm “4 tại chỗ”. Hiện, công tác khảo sát, lập kế hoạch đã hoàn tất và các đơn vị đang triển khai từng phần việc cụ thể trước mùa mưa bão.
Theo ông, khoa học - công nghệ hỗ trợ công tác phòng ngừa và bảo vệ di tích trước thiên tai như thế nào?
Chúng tôi xác định công nghệ là công cụ quan trọng để chuyển từ ứng phó sang phòng ngừa.
Hiện, Trung tâm đang phối hợp với Trường Đại học Khoa học nghiên cứu thiết bị có khả năng phát hiện, cảnh báo sớm nguy cơ sạt lở hoặc sụp đổ đối với hệ thống tường thành, bờ kè. Nếu phát hiện sớm, chúng tôi sẽ có thêm thời gian để triển khai các giải pháp xử lý trước khi xảy ra sự cố.
Ở lĩnh vực cây xanh, Trung tâm đã phối hợp xây dựng phần mềm quản lý hệ thống cây trong di tích. Đến nay đã số hóa gần 7.000 cây tại 10 khu di tích, định danh 112 chủng loại và 109 tuyến cây; trong đó có 163 cây có giá trị bảo tồn, gần 2.500 cây loại 1, hơn 2.500 cây loại 2 và hơn 1.600 cây loại 3.
Thông qua cơ sở dữ liệu này, các đơn vị có thể theo dõi tình trạng sinh trưởng, phát hiện sớm sâu bệnh, mục ruỗng hoặc nguy cơ mất an toàn để xử lý kịp thời. Đây cũng là định hướng Trung tâm tiếp tục phát huy nhằm nâng cao hiệu quả phòng ngừa rủi ro trong thời gian tới.
Ông kỳ vọng điều gì để công tác bảo tồn di sản Huế chủ động và bền vững hơn trong bối cảnh biến đổi khí hậu?
Tôi kỳ vọng trước hết là công tác dự báo và cảnh báo thiên tai sẽ ngày càng chính xác hơn để các đơn vị quản lý có thêm thời gian chuẩn bị và triển khai các phương án ứng phó hiệu quả.
Bên cạnh đó, rất cần sự quan tâm đầu tư đồng bộ về nguồn lực, trang thiết bị và kinh phí để công tác bảo tồn chuyển mạnh từ xử lý sự cố sang phòng ngừa từ sớm. Ở góc độ rộng hơn, những giải pháp như bảo vệ rừng đầu nguồn, điều tiết nguồn nước và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu cũng có ý nghĩa rất lớn đối với việc gìn giữ di sản.
Điều quan trọng nhất vẫn là sự chủ động. Khi có sự chuẩn bị từ sớm và phương án ứng phó phù hợp, chúng ta sẽ hạn chế được rủi ro và bảo vệ tốt hơn các giá trị di sản.
Xin cảm ơn ông!