 |
| Huế hướng tới phát triển đô thị di sản gắn với môi trường sống bền vững. Ảnh: Đình Hoàng |
Nhu cầu từ thực tiễn
Trong tiến trình phát triển, Huế đang đứng trước những cơ hội lớn khi trở thành thành phố trực thuộc Trung ương dựa trên nền tảng di sản, văn hóa, sinh thái, cảnh quan, thông minh và hướng biển, với tầm nhìn đến năm 2050 là đô thị di sản đặc trưng, trung tâm văn hóa - du lịch, y tế chuyên sâu và giáo dục chất lượng cao của cả nước và Đông Nam Á. Tuy nhiên, đi cùng với đó là thách thức về bảo vệ môi trường ngày càng gia tăng từ quá trình đô thị hóa, phát triển hạ tầng, gia tăng phương tiện giao thông, hoạt động sản xuất, dịch vụ và biến đổi khí hậu. Những yếu tố này không chỉ tác động đến môi trường tự nhiên mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng.
Thực tế, các tác nhân gây ô nhiễm môi trường ngày càng đa dạng và phức tạp: Bụi mịn trong không khí, hóa chất độc hại trong sản xuất, tồn dư thuốc bảo vệ thực vật trong nông nghiệp, vi nhựa... Theo PGS.TS. Nguyễn Thị Trang Nhung, Viện Đào tạo và Nghiên cứu sức khỏe trẻ em, Bệnh viện Nhi Trung ương, ô nhiễm không khí tại Việt Nam trong giai đoạn 1990 - 2023, đặc biệt là bụi mịn PM2.5 đã gia tăng nghiêm trọng và gây tác động tiêu cực lên sức khỏe cộng đồng. Nó làm tăng tỷ lệ bệnh hô hấp, tim mạch, đột quỵ, viêm phế quản và ung thư phổi, đặc biệt ở các đô thị lớn. Điều đó cho thấy, môi trường không chỉ là câu chuyện của tài nguyên hay sinh thái, mà là vấn đề gắn trực tiếp với sức khỏe cộng đồng.
Dù sức khỏe con người và bảo vệ môi trường có sự liên kết chặt chẽ nhưng công tác nghiên cứu, giám sát và đánh giá tác động của môi trường đến sức khỏe tại Việt Nam nói chung và Huế nói riêng vẫn còn phân tán, thiếu sự liên kết giữa các ngành. Các cơ quan môi trường, y tế, khoa học công nghệ… hoạt động theo những hệ thống riêng, chưa có cơ chế chia sẻ dữ liệu và phối hợp hiệu quả. Điều này dẫn đến khoảng trống trong việc cảnh báo sớm các rủi ro và đưa ra giải pháp kịp thời. Trong bối cảnh đó, việc hình thành một mạng lưới sức khỏe môi trường mang tính liên ngành được xem là yêu cầu cấp thiết. Đây không chỉ là một mô hình tổ chức, mà còn là cách tiếp cận mới, tích hợp giữa khoa học, quản lý và thực tiễn địa phương.
Đầu năm 2026, Hội Bảo vệ thiên nhiên và Môi trường Việt Nam (VACNE) đã cùng Khoa Môi trường, Trường Đại học (ĐH) Khoa học, ĐH Huế và đại diện Viện Khoa học Khí tượng thủy văn, Môi trường và Biển; Sở Nông nghiệp và Môi trường, Sở Y tế TP. Huế, Trường ĐH Y - Dược, ĐH Huế và các nhà khoa học thành lập Mạng lưới Sức khỏe môi trường Việt Nam (gọi tắt là Mạng lưới) chi nhánh miền Trung. Mạng lưới được thiết kế như một không gian hợp tác mở, nơi các cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, trường đại học, bệnh viện, tổ chức xã hội và doanh nghiệp cùng tham gia.
Theo PGS.TS. Lê Văn Thăng, Phó Chủ tịch VACNE, không phải ngẫu nhiên mà Huế được lựa chọn là nơi đặt chi nhánh của Mạng lưới tại khu vực miền Trung. TP. Huế hội tụ nhiều điều kiện thuận lợi: Là thành phố xanh quốc gia, phát triển trên nền tảng di sản, văn hóa, sinh thái, cảnh quan, thông minh và hướng biển; đồng thời có đội ngũ nhà khoa học chất lượng cao về lĩnh vực môi trường. Bên cạnh đó, TP. Huế cũng đối mặt với những thách thức của một đô thị đang chuyển mình.
“Các nhà khoa học đã dự báo xu thế phát triển chung của đô thị Huế, trong đó tiến trình đô thị hóa tất yếu sẽ tạo nên nguy cơ ô nhiễm môi trường. Điều đó cũng tác động đến cuộc sống của người dân. Vì vậy, việc thiết lập Mạng lưới là bước đi cần thiết nhằm quy tụ các chuyên gia không chỉ trong lĩnh vực môi trường mà còn cả y tế, chăm sóc sức khỏe để cùng nghiên cứu, phân tích và đề xuất giải pháp giảm thiểu các nguy cơ từ ô nhiễm môi trường, bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Đây đồng thời là cơ hội để thành phố đón nhận các dự án hợp tác về các lĩnh vực môi trường, y tế, khoa học công nghệ…”, PGS.TS. Lê Văn Thăng chia sẻ.
Kết nối đa ngành, hướng đến tương lai
Một trong những điểm nhấn quan trọng của Mạng lưới là xây dựng nền tảng dữ liệu chung. Thông qua việc thu thập, chuẩn hóa và chia sẻ thông tin, các đơn vị có thể cùng khai thác nguồn dữ liệu về độc chất, ô nhiễm và sức khỏe cộng đồng. Đây sẽ là cơ sở khoa học quan trọng để thành phố hoạch định chính sách và đưa ra các quyết định quản lý hiệu quả.
Mạng lưới còn đóng vai trò trong đào tạo và nâng cao năng lực. Các chương trình tập huấn, hội thảo, trao đổi chuyên môn sẽ giúp đội ngũ cán bộ môi trường và y tế địa phương cập nhật kiến thức, nâng cao kỹ năng đánh giá rủi ro. Công tác truyền thông cũng được chú trọng nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng, giúp người dân chủ động phòng ngừa các nguy cơ từ môi trường.
PGS.TS. Hoàng Công Tín, Trưởng khoa Môi trường, Trường ĐH Khoa học, ĐH Huế, Thư ký Mạng lưới chi nhánh miền Trung cho biết, bước đầu Mạng lưới đã nhận được sự quan tâm của nhiều đơn vị tại Huế như Chi cục Bảo vệ môi trường (Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Huế), Khoa Sức khỏe môi trường - Y tế học đường - Bệnh nghề nghiệp (Trung tâm Kiểm soát bệnh tật, Sở Y tế TP. Huế), Khoa Y tế Công cộng (Trường ĐH Y - Dược, ĐH Huế). “Việc xây dựng Mạng lưới sẽ tạo điều kiện để kết nối các nhà khoa học, chuyên gia, chia sẻ kinh nghiệm, dữ liệu và bài học thực tiễn, từ đó lan tỏa rộng rãi hơn các giải pháp bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng”, PGS.TS. Hoàng Công Tín nói.
Trong giai đoạn đầu, Mạng lưới sẽ tập trung hoàn thiện khung hoạt động, xác định các nhóm vấn đề ưu tiên như ô nhiễm không khí, hóa chất trong nông nghiệp và sức khỏe cộng đồng khu vực nông thôn. Đồng thời, triển khai một số mô hình thí điểm nhằm tạo ra các kết quả cụ thể, có thể đo lường, làm cơ sở phục vụ công tác hoạch định chính sách. Về lâu dài, Mạng lưới được kỳ vọng mang lại những tác động tích cực trên nhiều phương diện: Góp phần cải thiện chất lượng môi trường thông qua việc nhận diện sớm các điểm nóng ô nhiễm và đề xuất giải pháp kiểm soát phù hợp; bảo vệ sức khỏe cộng đồng bằng các khuyến cáo dựa trên bằng chứng khoa học. Qua đó, giảm thiểu phơi nhiễm và thúc đẩy thay đổi hành vi theo hướng an toàn, bền vững hơn.
“Thông qua việc kết nối các bên liên quan, thúc đẩy hợp tác liên ngành, Huế có thể hình thành một hệ sinh thái quản lý môi trường - sức khỏe hiện đại, hiệu quả và bền vững”, PGS.TS. Hoàng Công Tín kỳ vọng.