|
| Những chậu hoàng mai độc đáo là tuyệt tác của mùa xuân |
Hoàng mai - tên ấy có từ khi mô?
Mai vàng là loài hoa biểu tượng của mùa xuân phương Nam, cũng như hoa đào là đại diện cho hoa xuân đất Bắc. Người miền Nam và người Huế đều quen gọi là hoa mai vàng, hoặc chỉ đơn giản là: mai. Mai - mặc nhiên là mai vàng, dù trong vườn hoa xuân còn có mai trắng, mai đỏ, mai xanh…
Vài mươi năm về trước, thỉnh thoảng tôi có nghe “hoàng mai”, theo cách gọi của giới quý phái, sành điệu chơi hoa cảnh, là những người thường dùng Hán tự và từ gốc Hán (tức từ Hán Việt) trong ngôn ngữ hàng ngày. Hoàng mai là từ Hán Việt, nghĩa thuần Việt là mai vàng. Nhưng không chỉ giới quý phái, mà tôi cũng đã nghe những người trồng cây cảnh dùng chữ “hoàng mai” để không chỉ gọi tên mà còn phân biệt sự khác nhau của loài hoa mai vàng ở Huế với mai vàng những nơi khác. Không chỉ định danh, mà còn định tính.
Từ ngày Huế rộn ràng với “Mai vàng trước ngõ” cùng với đề án xây dựng Huế - Xứ sở Hoàng mai, tiếp đó là ra đời Hội Hoàng mai Huế, cùng với Lễ hội Hoàng mai tưng bừng suốt những ngày giáp Tết, thì “hoàng mai” trở thành tên gọi thông dụng. Lại đến lượt người trồng hoa các xứ thắc mắc: mai vàng thì gọi là mai vàng, cớ gì người Huế lại gọi hoàng mai?
Hoàng mai - tên ấy có từ rất lâu!
Sách Đại Nam Nhất Thống Chí do Quốc sử quán Triều Nguyễn biên soạn, mở đầu phần chép về các loài hoa ở phủ Thừa Thiên đã điểm danh hai loài Bạch mai (白梅) và Hoàng mai (黃梅). Hoàng mai: “Xét bài thơ Vịnh Hoàng mai hoa trong tập Minh Mạng thánh chế có lược chú như sau: Thân cây cứng và thẳng, lá xanh nhạt, sáng mịn, nhọn, dài, hoa có năm cánh, nhị trắng, lòng đỏ, giống như mai trắng nhưng màu vàng tươi và thơm hơn…”.
“Vịnh Hoàng mai hoa” của Vua Minh Mạng là bài thơ ngũ ngôn tứ tuyệt, ngâm vịnh vẻ đẹp của hoa mai vàng: “Xán lán kim ba xuyết mãn chi/Đàn tâm tiên hỉ báo xuân hi” (Xán lán bông hoa vàng điểm khắp nhành cây/ Nhị hoa cười trước tiên, báo mùa xuân tốt lành đã về). Trong phần lược chú, tác giả bài thơ giải thích thêm, để phân biệt giữa loài lạp mai ở phương Bắc với loài hoàng mai ở phương Nam: “Hoàng mai của phương Nam có năm cánh, cuống xanh, nhị hoa màu đỏ lợt giống như bạch mai, nhưng có màu vàng thuần nguyên, lại thơm hơn”.
Theo tìm hiểu của chúng tôi, qua mô tả và chú giải của bài thơ cho thấy “Hoàng mai hoa” này gần giống với mai tứ quý (Ochna serrulata), về lai lịch thì cùng chi, cùng họ với Hoàng mai (Ochna integerrima). Cụ thể là, cùng chi Mai vàng - danh pháp khoa học là Ochna, thuộc họ Mai vàng Ochnaceae.
Xin mở lại những trang ghi chép của Đại Nam Nhất Thống Chí - bộ địa chí nước Việt Nam được biên soạn dưới thời Vua Tự Đức, cũng như chép lại bài thơ “Vịnh Hoàng mai hoa” của Vua Minh Mạng ứng tác vào năm 1828, để thấy rằng cái tên hoàng mai đã được nhắc đến từ rất lâu, ít nhất cũng đã gần hai thế kỷ. Không phải người Huế sau này bày đặt ra.
|
| Mai vàng Huế tề tựu trong Ngày hội hoàng mai Huế lần thứ 4 |
Hoàng mai - tên của loài
Nếu bạn dạo chợ hoa Tết ở Huế, sẽ thấy rất nhiều hoa mai vàng, nhưng không phải mai nào cũng là mai Huế. Bạn cứ hỏi bất kỳ một người trồng mai nào ở đó, họ sẽ trả lời ngay: “Mai Huế gọi là hoàng mai, đọt xanh, bông năm cánh, hương rất thơm. Gọi là hoàng mai để phân biệt với hồng diệp mai của miền Nam, tức là mai có lá non màu đỏ, nên còn gọi là mai đọt đỏ”.
Còn đây là mô tả của PGS.TS. Đặng Văn Đông (Viện Nghiên cứu rau quả thuộc Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam): “Mai vàng Huế với những tính trạng đặc trưng khác biệt với các giống mai khác, đó là: có lộc xanh, cành lộc dày (dăm chi), hoa có cuống ngắn, năm cánh màu vàng đậm, viền lượn sóng, mặt phẳng, các cánh xếp khít nhau, có hương thơm dịu nhẹ”.
Hoàng mai thì hoa nở theo nhiều kỳ, ban đầu nở điểm xuyết rồi dần dần mới mãn khai; khi hoa nở thì lộc non mới nhú, cho đến khi hoa sắp tàn thì lá mới bung ra. Hồng diệp mai hoa nở rộ chi chít đầy cây, lá và hoa ra cùng một lần. Và đặc điểm rõ nét nhất: bông hoàng mai chỉ có năm cánh, trong khi hồng diệp mai thì vô số cánh: từ 7, 8, 9 cánh cho đến 24, 25 cánh.
Vì tránh lai tạo chéo làm mất tính nguyên gốc, nên các nhà vườn chuyên nghiệp ở Huế không trồng hồng diệp mai chung với hoàng mai. Trên chợ hoa Tết Huế những năm gần đây có bán nhiều mai hồng diệp, là mai từ Bình Định mang ra. Mai hồng diệp còn gọi là mai miền Nam, vì phân bố chủ yếu ở miền Nam, từ vùng Quảng Ngãi trở vô. Những ngày Tết, bạn nhìn thấy hoa mai nở rực các phố phường Sài Gòn, các làng quê miệt vườn Nam Bộ, đó chính là hồng diệp mai - loài mai bản địa phương Nam.
|
| Một cội mai già |
Hoàng mai - tên ấy tỏa vàng lung linh!
Dù khác nhau về đặc điểm sinh thái, nhưng cả hoàng mai và hồng diệp mai đều là anh em trong họ mai vàng (danh pháp khoa học: Ochnaceae), cùng có tên khoa học là: Ochna integerrima (Lour) Merr. Trong chi thực vật tên là mai vàng (Ochna) thuộc họ mai vàng có đến 50 loài mai. Hoàng mai Huế và hồng diệp mai của miền Nam là một trong 50 loài ấy. Loài mai vàng Ochna integerrima không chỉ phân bố rộng rãi ở miền Trung và miền Nam mà đã mọc từ lâu trên núi Yên Tử, rừng Thái Nguyên; không chỉ ở Việt Nam mà còn phân bố phía nam Trung Quốc (với tên gọi Kim liên mộc), Campuchia, Thái Lan… Cùng loài, cùng chi, cùng họ, nhưng mọc trên đất trời nào thì cây hoa mai vàng vẫn mang nét riêng của phong thổ nơi ấy.
Đến đây thì có lẽ người khách du xuân xứ Huế năm nào đã hiểu vì sao hoa ấy gọi là hoàng mai. Hoàng mai - chữ Hán là mai vàng, một danh từ chung. Nhưng hoàng mai cũng là tên riêng của loài hoa mai vàng sinh sôi nảy nở từ bao đời nay ở xứ Huế. Loài hoa ấy không chỉ làm nên vẻ đẹp lung linh cho mùa xuân xứ sở này, mà mai và cả một thế giới chuyển động chung quanh mai đã tạo sinh một nét văn hóa đặc sắc của Huế: Văn hóa Hoàng mai!