Quan điểm “bảo tồn để phát triển - phát triển để bảo tồn” đã trở thành sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong chiến lược của Huế qua nhiều thời kỳ và di sản - văn hóa chính là nền tảng cho mọi chính sách phát triển bền vững của Huế trong kỷ nguyên mới.
 |
| Ứng dụng công nghệ thực tế ảo giúp du khách tăng trải nghiệm. Ảnh: Bảo Phước |
“Mỏ vàng mềm” của Huế
Huế sở hữu một hệ sinh thái di sản và cảnh quan mà hiếm đô thị nào có được. Thành phố hiện có gần 1.000 di tích được kiểm kê, trong đó 202 di tích được xếp hạng các cấp, 1 di sản thế giới vật thể và 4 di sản tư liệu được UNESCO ghi danh. Bên cạnh đó, Huế còn có hơn 520 lễ hội, hàng nghìn món ẩm thực, hàng chục làng nghề, cùng 3 di sản phi vật thể được UNESCO công nhận và 8 di sản phi vật thể cấp quốc gia.
Tất cả những giá trị ấy được đặt trên nền cảnh quan - sinh thái đặc trưng của sông Hương, núi Ngự, đồi Vọng Cảnh, vịnh Lăng Cô, đầm phá Tam Giang - Cầu Hai, Vườn Quốc gia Bạch Mã... tạo nên “mỏ vàng mềm” cho các mô hình kinh tế dựa trên di sản, sáng tạo và trải nghiệm.
Hơn thế, Huế đã tích lũy bề dày kinh nghiệm trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản, có năng lực tổ chức festival, triển lãm, thí điểm số hóa, trưng bày chuyên đề và liên kết hiệu quả giữa viện - trường - bảo tàng. Chính vì vậy, chúng tôi lựa chọn con đường phát triển riêng, đặt văn hóa và di sản ở vị trí trung tâm, coi đó là nền tảng cho sự phát triển bền vững và tạo khác biệt cạnh tranh của Huế.
Chủ trương của Đảng và Nhà nước đã xác định rõ: Kinh tế tư nhân là một trong những động lực quan trọng của nền kinh tế. Tại Huế, với định hướng lấy văn hóa và di sản làm nền tảng, kinh tế tư nhân có thể trở thành cánh tay nối dài của kinh tế di sản, thông qua các ngành công nghiệp văn hóa gắn liền với bản sắc Huế như: Du lịch di sản, thủ công - thời trang (đặc biệt là áo dài), ẩm thực, điện ảnh, mỹ thuật - nhiếp ảnh, thiết kế, quảng cáo, nghệ thuật biểu diễn, trò chơi - nội dung số...
4 chữ T và 4 nhà
Tuy vậy, con đường này vẫn còn không ít thách thức. Khuôn khổ pháp lý về PPP trong lĩnh vực văn hóa - di sản hiện chưa rõ ràng, thiếu quy định cụ thể về tiêu chuẩn kỹ thuật, cơ chế chia sẻ rủi ro - doanh thu hay thời hạn hoàn vốn, khiến nhiều nhà đầu tư chưa mạnh dạn tham gia.
Để phát triển bền vững, tôi đề xuất khung nguyên tắc “Bốn chữ T”: Tôn trọng: Giữ gìn giá trị gốc, không can thiệp thô bạo; Tích hợp: Quy hoạch di sản, cảnh quan, giao thông, kinh tế đêm và môi trường thành một tổng thể hài hòa; Tinh tế: Phát triển sản phẩm vừa mang thẩm mỹ Huế, vừa tránh ồn ào, phô trương; Tương tác: Cộng đồng là đồng tác giả, doanh nghiệp là đồng kiến tạo, chính quyền là người hướng dẫn - trọng tài.
Đồng thời, Huế cần chuyển từ cơ chế “ba nhà” sang “bốn nhà”: Nhà nước - Nhà khoa học - Nhà doanh nghiệp - Nhà cộng đồng (người dân), cùng tham gia từ giai đoạn ý tưởng đến thẩm định, vận hành và giám sát.
Huế cần mạnh dạn kiến nghị Trung ương cho thành phố thí điểm “sandbox di sản” (tạm dịch là khu vực thử nghiệm di sản) đối với PPP văn hóa - di sản, cho phép cơ chế chia sẻ rủi ro linh hoạt, phù hợp với đặc thù sản phẩm văn hóa. Đồng thời, cần thành lập Quỹ Bảo tồn & Sáng tạo Huế theo mô hình “blended finance” (tạm dịch là tài chính hỗn hợp), kết hợp nguồn ngân sách mồi với vốn xã hội hóa và tài trợ quốc tế.
Huế cũng nên đề xuất ban hành “Nhãn Di sản Huế” - bộ tiêu chí chứng nhận cho sản phẩm văn hóa đáp ứng chuẩn mực thẩm mỹ, xác thực và có tác động cộng đồng tích cực. Bên cạnh đó, thiết lập “Một cửa sáng tạo” - tổ công tác chuyên trách hỗ trợ thủ tục hành chính cho các dự án văn hóa - di sản, rút ngắn thời gian, giảm chi phí giao dịch.
Một số mô hình cụ thể có thể triển khai gồm:
Cụm Áo dài - Thời trang Huế: Trung tâm thiết kế, trưng bày và biểu diễn; sàn thương mại điện tử “AoDai.Hue”.
Cụm Ẩm thực di sản: Bảo tàng ẩm thực, “bếp cung đình” trình diễn, chợ đêm di sản; chuẩn hóa thương hiệu “Di sản Bún bò Huế”.
Cụm Nhà vườn - Không gian sáng tạo: Mô hình lưu trú, workshop thủ công, triển lãm nhỏ, hòa nhạc thính phòng.
Cụm Kinh tế đêm bên sông Hương: Tuyến đi bộ, trình diễn ánh sáng, chợ nghệ thuật, du thuyền giới hạn tải lượng.
Cụm Bảo tàng - Trình diễn số: Bảo tàng mở kết hợp show ngắn 20 - 30 phút, vé liên thông, “audio guide” đa ngữ.
Để di sản sống bền lâu, điều quan trọng nhất là giữ được hồn cốt của Huế. Mọi dự án trong vùng nhạy cảm cần trải qua đánh giá tác động di sản theo năm nhóm tiêu chí: Tính xác thực, tải lượng môi trường, lợi ích cộng đồng, mỹ quan cảnh quan và truyền thông giáo dục.
Trong mô hình phát triển này, chính quyền đóng vai trò “nhạc trưởng” - kiến tạo thể chế, tiêu chuẩn, dữ liệu và hạ tầng mềm, đồng thời điều phối hài hòa giữa các chủ thể. Cần chuyển từ tư duy “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, từ “xin - cho” sang “cam kết - hợp đồng”, dựa trên tiêu chí minh bạch và giám sát số hóa thời gian thực.
Bền bỉ đi con đường riêng
Huế có đầy đủ điều kiện để trở thành hình mẫu kinh tế di sản của Việt Nam - nơi di sản, sáng tạo và kinh tế tư nhân cùng kiến tạo tương lai. Việc gắn kết khu vực tư nhân với kinh tế di sản không chỉ là câu chuyện về vốn hay dự án, mà là câu chuyện của niềm tin và đồng thuận xã hội: Tin vào giá trị lâu dài của di sản, đồng thuận về cách làm tinh tế, kỷ luật và đầy trách nhiệm. Khi khung pháp lý được hoàn thiện, hạ tầng dữ liệu và các cụm sáng tạo hình thành, khu vực tư nhân sẽ trở thành động lực đưa di sản Huế đi vào đời sống đương đại - sống động mà vẫn thượng tôn bản sắc.